Bezoek aan Tresoar Leeuwarden

Bij Tresoar is het CABR-archief op afspraak toegankelijk voor onderzoekers en geïnteresseerden. Via de website kan een aanvraag worden gedaan, waarbij bezoekers persoonsgegevens invullen en een korte toelichting geven op hun onderzoek.

Op locatie melden bezoekers zich en gaan zij naar een aparte onderzoeksruimte. Daar kan in het digitale systeem ‘Oorlog voor de Rechter’ op namen en dossiers worden gezocht. Per persoon verschijnt een overzicht van beschikbare stukken, zoals verhoren, bewijsmateriaal, dagvaardingen en foto’s.

Tekst loopt door onder de foto

In de onderzoeksruimte gelden vaste regels. Bezoekers mogen alleen notities maken en geen telefoons meenemen. Zo wordt het archief voor iedereen op eenzelfde manier toegankelijk gehouden, binnen duidelijke voorwaarden.

De dossiers bevatten onder meer verhoren, getuigenverklaringen en rechterlijke uitspraken. Ze laten zien hoe zaken werden opgebouwd: van onderzoek en verhoren tot de uiteindelijke uitspraak. Het gaat om originele documenten, variërend van getypte processen-verbaal tot handgeschreven brieven. De ene tekst is helder leesbaar, terwijl andere stukken, vaak met potlood geschreven, moeilijk te ontcijferen zijn.

In dossiers van Friezen is goed te zien hoe dat in de praktijk werkte:

Burgemeester Oostdongeradeel

In het dossier van Auke IJkema, NSB-burgemeester van Oostdongeradeel, een voormalige gemeente in Noordoost-Fryslân rond Dokkum (nu onderdeel van de gemeente Noardeast-Fryslân), staan meerdere verklaringen over zijn rol tijdens de bezetting. In de stukken komt naar voren hoe lokaal bestuur werd gebruikt bij de uitvoering van maatregelen van de bezetter en welke keuzes IJkema daarbij maakte.

Zo wordt in een verklaring beschreven dat hij een rol zou hebben gespeeld bij het oppakken van mannen die in Duitsland te werk werden gesteld. “Op speciaal verzoek van den burgemeester van Dokkum en Oostdongeradeel zijn mannen gearresteerd, die te werk werden gesteld in Duitsland”, luidt een van de verklaringen, waarin ook wordt verwezen naar de uitvoering van dat transport.

Daarnaast zijn er verklaringen waarin wordt gesteld dat IJkema meewerkte aan beleid rond arbeidsinzet. In één daarvan staat dat hij “ten aanzien van ons personeel een bereidwillige houding heeft aangenomen inzake het verkrijgen van vrijstellingen voor arbeidsinzet”, wat een beeld schetst van zijn rol binnen het systeem.

Tegelijkertijd laten de verhoren zien hoe IJkema zich verdedigt. Hij ontkent een deel van de beschuldigingen en stelt onder meer dat hij geen informatie over onderduikers heeft gedeeld met de Sicherheitsdienst.

Het Bijzonder Gerechtshof Leeuwarden oordeelt uiteindelijk dat hij de vijand heeft geholpen. Hij krijgt een gevangenisstraf van zes jaar en zes maanden en komt in 1951 vervroegd vrij.

Propagandist uit Leeuwarden

Een ander dossier laat zien hoe die betrokkenheid zich op een heel andere manier kon uiten. Het gaat om Marius Hugh Louis Wilhelm Blokzijl (Max Blokzijl), geboren in Leeuwarden.

Blokzijl was tijdens de bezetting actief als radiopresentator en verspreidde via uitzendingen nationaalsocialistische propaganda. In zijn dossier is terug te lezen hoe hij zelf zijn rol probeert te duiden.

Zo verklaart hij dat hij in de jaren voor de oorlog slechts als “geheim donateur” bij de NSB betrokken was en verder geen actieve rol had. “Gedurende de periode dat in Berlijn een zelfstandige afdeling van de NSB bestond, heb ik aan deze afdeling slechts de afgesproken jaarlijkse contributie betaald en verder met de NSB in geen enkele verbinding gestaan”, valt te lezen in een proces-verbaal van zijn verhoor. Tegelijkertijd erkent hij in een andere verklaring juist zijn positie tijdens de bezetting. Hij was perschef bij het Reichskommissariat en hield zich bezig met het controleren van dagbladen en politieke artikelen.

Daarnaast geeft Blokzijl aan dat hij zich bij zijn aanstelling als actief lid van de NSB heeft aangemeld en werd benoemd tot hoofd van de afdeling Pers binnen de beweging. Daarmee wordt duidelijk dat hij een centrale rol vervulde binnen de propagandamachine van de bezetter.

Tekst loopt door onder de foto

Na de bevrijding in mei 1945 wordt Marius Blokzijl vervolgd voor het opzettelijk helpen van de vijand. In een van de stukken staat onder meer dat hij “van het begin tot het eind van de oorlog aangesloten is gebleven bij de Nationaal Socialistische Beweging der Nederlanden.” In 1946 veroordeelt de rechter hem ter dood. Het vonnis wordt datzelfde jaar uitgevoerd.

Blokzijl was een van de eerste en meest prominente NSB’ers die na de oorlog werd geëxecuteerd. Zijn zaak kreeg veel aandacht en werd gezien als een belangrijk moment in de naoorlogse berechting van collaborateurs.

Het dossier van Max Blokzijl in het CABR is omvangrijk en bevat een groot aantal verhoren, bewijsmaterialen en processtukken. Dat benadrukt hoe uitgebreid zijn zaak na de oorlog is onderzocht en vastgelegd.

Verschillende rollen, zelfde afwikkeling

De dossiers laten zien dat de rollen tijdens de bezetting uiteenliepen, van lokaal bestuurder tot propagandist. Tegelijk is de manier waarop de zaken na de oorlog zijn behandeld vergelijkbaar: onderzoek, verhoren en uiteindelijk een rechterlijk oordeel.

De strafmaat verschilde sterk per zaak. De meeste mensen die de doodstraf kregen, behoorden tot de top van de NSB of waren betrokken bij ernstig geweld of verraad. Bij Max Blokzijl was geen sprake van direct geweld of verraad. Toch kreeg hij de zwaarst mogelijke straf, wat zijn veroordeling opvallend maakt. Zijn grote bekendheid speelde daarbij vermoedelijk een rol, waardoor hij ook als voorbeeld werd gesteld.

“Open archief helpt verhaal compleet maken” – Yvonne te Nijenhuis, schrijfster ‘De oorlog een gezicht gegeven’

Volgens Yvonne te Nijenhuis uit Aldwâld, die samen met haar man de zevendelige serie ‘De oorlog een gezicht gegeven‘ schreef, is het belangrijk dat dit soort archieven toegankelijk zijn. “Het is natuurlijk voor onderzoekers helemaal mooi dat bronnen bij het CABR nu ook in Leeuwarden kunnen worden ingezien en dat er allemaal informatie te verkrijgen is”, zegt ze.

Volgens te Nijenhuis draagt dit bij aan een completer beeld van de geschiedenis. “Ik denk dat het wel goed is dat je er ook onderzoek naar kunt doen, omdat je je verhaal zo compleet mogelijk wilt hebben, het liefst met bronnen uit de tijd waarin het allemaal gebeurd is. Je kunt je verhaal nuanceren. Van sommigen zie je dan dat ze misschien wel gesympathiseerd hebben met ideeën, maar dat ze nooit verraders zijn geweest.” Ze noemt de toegankelijkheid van het archief ook een teken van deze tijd. “Dat hoort bij de open cultuur die we hier hebben”, besluit ze.