Nederlander op papier, Fries yn it hert: “It is dochs in skandaal dat wy analfabeet binne yn eigen taal?”
FRYSLÂN – Het is lente in 2024 wanneer Sander Hoekstra (dan 59, nu 61) bij een ongeval in huis een tand door zijn lip krijgt en in coma belandt. Of nou ja, indirect dan, want van het een komt het ander. Als Hoekstra na veertien ellendige dagen en nachten langzaam wakker wordt gemaakt, is het schrijven van kleine briefjes zijn enige manier van communiceren. Alles is weg, maar iets blijft hangen. De met Gronings accent sprekende zusters op de IC moeten een ongekende, onderbewuste frustratiebron zijn geweest. Moeizaam krabbelt hij een briefje vol: “Frysk is de twadde rykstaal!”. Navertellen kan Hoekstra het bizarre verhaal, ondanks het tweeweekse gat in zijn geheugen, als de beste en met een grote glimlach. “Ik hâld fan it libben”, zegt hij stralend, en het leven houdt van hem. Ze zijn nog niet klaar met elkaar.
Jongfryske Mienskip
Naast vader, dichter en eigenaar van een bedrijf, is de duizendpoot vooral een oprjochte Fries. Hij zet als voorzitter van vereniging Jongfryske Mienskip alles op alles om het behoud van de taal, cultuur en identiteit te garanderen. De Mienskip wil Fries zichtbaarder maken in de openbare ruimte. Ze werken mee aan tweetalige verkeersborden en pleiten sterk voor Fries op identiteitspapieren. Ook protesteren ze tegen het Friese ’taalverbod’ van de ING en organiseren ze ieder jaar een bijeenkomst voor Friezen uit alle historische windstreken. De ruim 140 leden zijn het roerend met elkaar eens: zij voelen zich geen Nederlanders, maar Friezen. Zodanig zelfs, dat ze zich het liefst van Nederland distantiëren.
Sawol letterlik…
Een belangrijk speerpunt van de Mienskip is een “groot, vrij Friesland creëren”, zoals een aantal leden in 2023 meldde bij het programma Rutger en de Nationalisten. “Mar”, nuanceert Hoekstra, “wy moatte realistysk bliuwe.” Autonomie is zo makkelijk nog niet. Scheiden van Nederland lijkt hem een moeilijke opgave: “Wy binne té ferbûn mei-inoar. Wat ik wol hiel graach wol, is in status aparte, lykas Aruba.”
… as figuerlik
“Do hast in nasjonaliteit, en in steatsboargerskip”, benadrukt de voorzitter. De Mienskip is al geruime tijd bezig om die twee op Nederlandse identiteitspapieren van elkaar te scheiden. Friezen moeten, volgens hen, de mogelijkheid krijgen om aan te geven dat zij Nederlands staatsburger zijn, met de Friese nationaliteit. “Ik fiel my gjin Nederlanner, ik fiel my in Fries”, gaat Hoekstra verder. Tijdens zijn dienstjaar in het leger was dat wel anders. Maar door de bewustwording van het Fries-zijn, wat hij het “yndalen fan identiteit” noemt, sloeg dat compleet om. “Dat krijst oan in Nederlanner dreech útlein. Dat begripe se net.”
Ûnderwiis
Fries in het onderwijs, en vooral het schrijven van de taal beheersen, is een zeer belangrijk agendapunt voor de Mienskip, en een zeer grote ergernis voor Hoekstra. “It is dochs te gek dat in soad Friezen analfabeet binne yn har eigen taal? It is dochs in skandaal?” Om zijn frustratie te duiden, draait hij de situatie om: wat als er fonetisch Nederlands geschreven zou worden? “Dan wurde je net serieus naam. Men heart jins memmetaal dochs goed skriuwe te kinnen? Dát is wêrom’t dy taal, en it oansjen derfan, sa wichtich is. Troch Nederlân wurdt it net as folweardich sjoen.”
De oplossing? Een verplicht-er karakter aan het Friese onderwijs, meent Hoekstra. “It wurdt wol better, hear. Op papier is alles regele. Mar wêrom skriuwe de bern dan noch altyd gjin Frysk?” De nieuwe kerndoelen Friese taal en cultuur die laatst door de provincie werden vastgesteld voor het Friese basis- en middelbare onderwijs, vindt hij een stap in de goeie richting, maar het gaat hem niet ver genoeg. “Us eigen skiednis moat werom te finen wêze yn de lesstof.”
Tekoartdien
Ooit gehoord van Magna Frisia, sceatta’s, koning Aldgisl of de Friezenkerk in Rome? Hoekstra zit vol verhalen over de geschiedenis van it heitelân. Zijn woorden lijken de snelheid van zijn gedachten soms amper te kunnen bijbenen. “Kenst dy?”, en “Kenst dizze?”, klinkt het bij ieder voorbeeld uit het verleden. “Wêrom is my dat net ferteld? Wêrom is my net ferteld dat der in kening Radboud wie?” Hoekstra voelt zich tekortgedaan. “De overwinnaar schrijft de geschiedenis”, vervolgt hij. “En dat kloppet. Wy Friezen binne in oerwûn folk.”
Kneppelfreed
“Eins hawwe wy in nije Kneppelfreed nedich”, grapt Hoekstra, verwijzend naar de rellen tussen politie en aanhangers van journalist Fedde Schurer in 1951. Schurer had op een zeer pittige manier verslag gedaan van een zitting waarbij de verdachte zich verwoordde in het Fries, maar door de rechter niet verstaan werd. De zitting werd geschorst. Schurer klom in de pen om kritiek te uiten op de arrogantie van de rechtelijke macht, waarna hij zelf vervolgens voor het gerecht moest verschijnen.
“Nei Kneppelfreed waarden se hielendal wekker yn Den Haach”, gaat Hoekstra verder. “Der is in hiel soad bard. It Frysk kaam doe yn it ûnderwiis telâne.”
Wa is de Fries?
Wat houdt dat in, die Friese identiteit? Wie is het volk waar de Mienskip de handen voor in het vuur steekt? Het valt even stil. Hoekstra peinst over een duidelijk antwoord op een bijna onmogelijke vraag. “De Friezen hawwe histoarysk sjoen in hekel oan macht”, vertelt hij na een tijdje. “In Fries stiet dreech foar himsels op. It sit net yn ús aard, it is net wa’t wy binne.”
Fries zijn is een geest, een gevoel, meent hij. Een voorbeeld: de ophef rond de racistische uitspraken van Johan Derksen over Tweede Kamerlid Habtamu de Hoop. Derksen stelde in 2024 dat De Hoop geen recht zou hebben om mee te praten over de Friese taal, omdat de op een boerderij in Wommels opgegroeide politicus daar niet geboren is. Reden genoeg voor de Mienskip om een stevige aanklacht in te dienen tegen de uitgesproken opiniemaker. “De Hoop is Frysk grutbrocht. Ast mei him praatst, sjochst dat er de Fryske geast yn him hat. Dan springsto foarinoar yn ‘e bres. Dêr hat kleur neat mei te krijen.”
Ienriedich
Wanneer het over dergelijke Friese zaken gaat, zijn de linker-, rechter- en middenvleugel van Jongfryske Mienskip eensgezind. “Dat is de krêft fan Frysk wêze. Dat is unyk. As der wat bart dat alle Friezen oangiet, dan komme links, rjochts, pears, blau en giel yn aksje.” Alle Friese neuzen staan in dat geval dezelfde kant op: de taal en cultuur mogen niet verloren gaan, “want ferlieze we it Frysk, dan ferlieze we ús identiteit.”
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
