Te zien in… Aflevering 138: Runderen vereeuwigd aan Rustenburgerweg, De Lytse Geast
TYTSJERK – Buurtschap De Lytse Geast in Zuidwest-Tytsjerk ligt rond de weg Lytsegeast in de weilanden op een zandopduiking op veengrond. In het Noorden grenst het aan de spoorlijn Leeuwarden-Groningen met parallel daaraan de Tytsjerksterfeart.
TYTSJERK – Buurtschap De Lytse Geast in Zuidwest-Tytsjerk ligt rond de weg Lytsegeast in de weilanden op een zandopduiking op veengrond. In het Noorden grenst het aan de spoorlijn Leeuwarden-Groningen met parallel daaraan de Tytsjerksterfeart. Daaronder liggen weilanden en de boerderij aan het begin van de Rustenburgerweg met aan weerszijden van de entree over water realistisch weergegeven runderen.
Gerhild van Rooij
DUURZAAM
De Lytse Geast was een zelfstandig gehucht of buurtschap en valt nu onder Tytsjerk. Aan de Rustenburgerweg nummer 1 ligt temidden van de weilanden een boerderij. Rechtsvoor deze boerderij zijn de contouren te zien van een kooibosje dat bij deze meer dan vierhonderd jaar oude eendenkooi hoort en dat grote landschappelijke waarde heeft, het is de door It Fryske Gea beheerde Casteleinskoai. De boerderij heeft een passende entree over het water, aan beide zijden strekt een breed en laag getrapt muurtje zich uit vanaf een in het midden ingebouwde bakstenen pilaar met bovenop de fraai weergegeven rund met naar binnen gedraaide kop, als teken dat hier een melkveehouderij staat.
1840
De hoofdvorm van deze boerderij met dwarsgeplaatst voorhuis is nog redelijk intact en kenmerkend aan het water gelegen. De boerderij is in1840 gebouwd en heeft de status van Karakteristyk monument, deze geldt alleen voor de boerderij, niet voor de later geplaatste moderne stallen, die onmisbaar zijn voor de huidige bedrijfsvoering. Tot de jaren zeventig werkten er veel meer inwoners van de Lytse Gea in de agrarische sector, maar met de komst van de melktank en de invoering van de superheffing zijn hier veel agrarische bedrijven opgeheven. Er kwamen nieuwe bedrijven voor in de plaats en er kwamen forenzen in de Lytse Geast wonen. De boerderijen die in bedrijf bleven pasten zich aan, een deel schakelde over op een milieuvriendelijker werkwijze, passend bij het omringende natuurgebied.
DE LYTSE GEAST
De Lytse Geast is al heel oud. In de grond van de relatief hooggelegen buurtschap en het gelijknamige natuurgebied zijn door de heer E. Wadman 8000 jaar oude objecten gevonden, bijvoorbeeld speerpunten waarmee op wild gejaagd werd en delen van bijlen. De Lytse Geast, in Nederlands de Kleine Geest of Kleinegeest, draagt haar naam al sinds de Middeleeuwen. Op een kaart uit 1840, het bouwjaar van de boerderij aan de Rustenburgerweg 1, staat het gespeld als Kleine-Geest, wat letterlijk ‘kleine zandkop’ betekent. In 1840 omvatte het toen nog zelfstandige gehucht of buurtschap Lytse Geast nog maar 14 huizen, nu staan er circa 60 woningen en maakt het deel uit van Tytsjerk.
MOERASPOLDER
Bij de boerderij aan de Rustenburgerweg staat op een groot bord dat de afnemer, een landelijk bekende supermarktketen, trots is ‘op deze melkveehouder van duurzame zuivel” en dat dit “Beter voor koe, natuur & boer” is. De weilanden in en rond Lytse Geast lagen er vroeger anders bij. Tussen het ten oosten van Leeuwarden gelegen, en toen nog zelfstandige, gehucht Lytse Geast en het ten zuiden van de Friese hoofdstad gelegen dorp Wergea liep tot de Tweede Wereldoorlog in de winter veel land onder water. Pas eind jaren vijftig is het land ten westen van de Lytse Geast ontgonnen en werden de weilanden droger. De moeraspolder kreeg tegelijk goed aangelegde wegen, wat de ontsluiting ten goede kwam.
VERANDERING
De beide runderen bij de entree, hebben een gedetailleerde bijna aaibaar weergegeven vacht en een mooie expressie in de gehoornde koppen en houding. Ze vormen een bescheiden maar passend beeldmerk voor dit oude bedrijf dat met oog voor het omliggende natuurgebied met de tijd is meegegaan. Sinds juli 2019 staat er voor fietsers en andere passanten een lessenaar in Lytse Geast met daarop historische informatie over ‘het mooiste gehucht van Friesland’. Het gehucht heeft geen eigen kruidenier en bakkerswinkel meer heeft, maar is georiënteerd op Tytsjerk. Het buurtschap onder de rook van Leeuwarden heeft wel vergezichten, natuur gebieden, weiden en rust die in stand gehouden worden door onder meer It Fryske Gea en bedrijven als de melkveehouderij achter de entree met de beelden van runderen.
AUTEUR
Gerhild van Rooij, cultuurpublicist
BRONNEN
Lytse Geast.nl; plaatsengids.nl/lytse-geast.nl; Lessenaar Lytse Geast (Peet Mulder)
FOTO’S
1, 2 en 3 Beelden rund aan Rustenburgerweg 1, Tytsjerk, Lytse Geast (Gerhild van Rooij)
Zie ook: Te zien in… Aflevering 137: Eendenkooien in het landschap – RTV NOF
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
