TE ZIEN IN… Aflevering 361: De spil op Grote lisdodde sigaar
OENTSJERK – De parkeervakken aan de Van Haersmasingel tegenover het Heemstra-voorpark bieden temidden van gras zicht op een strook vochtige grond met inheemse flora waar sigaren van de Grote lisdodde Typha latifolia uit de lisdoddenfamilie Typhaceae bovenuit torenen. Vanaf de zijde met appartementsgebouwen, de strak gesnoeide lage heg en het gazon zijn de bruin-zwarte sigaren met lege spil eveneens blikvangers.
RIJDEND BLAD
De grote lisdodde is een hoge grasachtige overblijvende plant aan de kant van voedselrijk (wordend) water. De lisdodde neemt vervuiling op uit water. De rechtopstaande stengel en tot 2 centimeter brede bladen met gave rand ontspruiten aan ondergrondse wortelstokken bij het van de weg af onzichtbare water. De wortelstok kan zich zo uitbreiden dat het water verlandt. De wortels zijn in vroeger tijden – toen het land en het water schoner waren dan nu – wel gekookt of gebakken en gedroogd tot meel vermalen, ook de witte binnenkant van jonge knoppen en scheuten werden gegeten. De lange parallel-nervige bladeren bij de overgang van de bladschede zijn rijdend geplaatst, ze staan in rijen dicht om elkaar rond de stengel, bijna zoals bij een prei, maar zijn voor zover bekend nooit in oude recepten om te overleven genoemd.
LEGE SPIL
De ronde scheut of tot twee meter hoge stengel bloeit in juni en juli met in de top een mannelijke en daaronder een vrouwelijke bloeiwijze. De aren staan tot 5 mm boven elkaar, maar meestal is alleen een kleurverschil tussen beide bloeiwijzen te zien, de vrouwelijke aar blijft langer groen. De opeenstaande eenvoudige bloemen van de bovenste aar bestaan uit meeldraden en lange haren aan de voet. Ze zijn zo vergroeid dat de aar compact lijkt, totdat de meeldraden en haren van de mannelijke bloeiwijze na het afgeven van het stuifmeel of pollen van de spil afvallen. Een aantal stengels van de Grote lisdodde aan de Van Haersmasingel heeft al een kale spil boven de gevulde vrouwelijke. De aren met karakteristieke kale spil stonden veel op tegels, serviezen, behangsels en kunst waarop de jacht op vogels of het vissen was verbeeld, een geliefd onderwerp bij de elite. In historische verhalen over de lisdodden is vermeld dat stuifmeel van (nog onbespoten) lisdodden als meel is gebruikt voor koek.
VEEL PLUIS
De rond twintig centimeter lange vrouwelijke aar bestaat uit zeer dicht op elkaar staande groene stamperbloemen. Het bovenstandig vruchtbeginsel met een ruitvormig stempel wordt een nootje en staat op een lang behaard steeltje, maar niet in de oksel van een schutblad zoals bij de Kleine lisdodde. De vrouwelijke aar kleurt nu, begin augustus, bruin, bij de kleine lisdodde Typha angustifolia blijven rijpe sigaren geel- tot groenachtig. Binnenkort bedekt het haarpluis aan de zaden de grafische strakke vorm van de aar. De haarkuiven van de rijpe zaden wapperen prachtig in de herfst en winter. De zaden van de rudimentaire vrouwelijke bloemen werden wel geroosterd. Ze moeten net als alle eetbare delen van de lisdodden altijd vermeden worden wanneer de smaak bitter, zuur of pittig is. De witte ‘baardharen’ helpen bij de verspreiding van de vruchten en zaden door de wind. De lisdoddeplant heeft een lange levensduur en produceert erg veel zaad, dat is in de natuur een opmerkelijke combinatie.
Foto’s uit 2025
1. Grote lisdodde met lege mannelijke spil, richting straatzijde Van Haersmasingel (augustus).
2. Dezelfde lisdodden richting gazon en appartementen (augustus).
3. Grote lisdodde sigaar met nog meeldraden en haren van de mannelijke aar (juli 2025).
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
