TE ZIEN IN… Aflevering 376: Gytsjerk, een hemelse duif en kostbare tulp (1 tulp )
GYTSJERK – November is de maand van het digitale erfgoed. De duif en tulp op de schoorsteenkap zijn historisch met elkaar verbonden hemelse symbolen en voorgangers van de digitale emoji’s duif en tulp. Wie de betekenissen van oude symbolen en nieuwe emoji’s niet kent, ziet bij beide gewoon een plant en dier en geen abstract begrip.
AARDSE DUIVEN EN TULPEN
Emojis, kleine, gestandaardiseerde afbeeldingen, worden in berichten gebruikt als emoticons. Op emojipedia staat niets over de samenhang van duif en tulp. Duiven zoeken voedsel en vinden in het voorjaar wel kiemplantjes en knoppen, waaronder van tulpen. Houtduiven kunnen zich tegoed doen aan tulpenbollen, de voedzame stoffen daarin zijn essentieel om de winter te overleven en zich voort te planten. Duiven kunnen bij grote hitte koelte vinden tussen rijen tulpenplanten, de lange bladen vormen groene tunnels, zoals laanbomen in Gytsjerk. De tulppijl onder de duif op de sierschoorsteenkap is een alledaagse wereldlijke weergave en beeldtaal die in een lange traditie van symbolische voorstellingen staat, zoals op schilderijen en prenten uit de 16e-17e eeuw.
DUIF EN WINDWIJZER SAMEN
De duif en de tulp op de overkapping hebben samen de vorm van een windwijzer, die voor vergankelijkheid of veranderlijkheid van omstandigheden staat. Een duif op een windwijzer op een wereldlijk gebouw is een vredesduif die hoop op vrede en liefde symboliseert en op een windwijzer boven alle omstandigheden en veranderlijkheden uitstijgt. De windwijzerpijl heeft de vorm van een tulp met een lange rechte steel en geeft in samenhang met de duif en de plaatsing op het dak, onder de hemel nog een hemelse betekenis.
AL HET GOEDE KOMT …
Tulpen groeien door wanneer ze in een vaas of schaal op water staan en ze buigen altijd richting licht. Een tulp op een rechte steel ‘kijkt’ omhoog naar de hemel en verwelkt als hij geen zonlicht meer krijgt en heeft daarom de betekenis ‘afhankelijkheid van God’ gekregen. De tulp was zelfs een voorbeeld voor alle andere bloemen en spoort op schilderijen, kerkramen, siervoorwerpen, stof en kleding iedereen aan om zich in rechte lijn te verbinden met het alles doorstralende licht, passend bij onze uitdrukking ‘Alle hulp’ of ‘al het goede’ komt van boven.
HERKOMST
Tulpen komen uit Centraal-Azië en werden in de 10e eeuw al in Iran (Perzië) gekweekt en in de 13e eeuw in het Ottomaanse Rijk. Ottomaanse sultans en rijke elites hielden in de 16de eeuw tulpenfestivals met ‘Ottomaanse’ tulpen, die ook een machtssymbool waren. Een internationale gast, ambassadeur van het Habsburgse Rijk in Constantinopel (Istanbul), bracht tulpenbollen naar Wenen. Botanicus Carolus Clusius plantte ze daar in de keizerlijke botanische tuinen in 1573 en deed voor het eerste botanisch onderzoek naar tulpen. In 1592 werd hij directeur van de botanische tuin van de Universiteit Leiden, waar hij eind 1593 tulpen plantte. In de 17e eeuw brak in ons land de tulpenmanie uit, de exorbitante prijs voor tulpenbollen in de grond kelderden. De tulpenhandel werd in verband gebracht met gokken (een zonde), vergankelijke schoonheid en ijdelheid. De tulp bleef op stillevens een vanitassymbool. De elite gaf opdracht voor gebrandschilderd glas (na de reformatie was de kerk geen opdrachtgever meer). Het ruitje met emailschildering van een tulp (tweede helft 16e eeuw ) past bij afbeeldingen van familiewapens omringd door bijzondere vogels en ranken met de bijzondere tulp en andere bloemen, alles als teken van rijkdom en goede sier. Anno 2025 is de tulp symbool voor wereldlijke en geestelijke liefde.
FOTO’S:
1. De duif op tulpwindwijzer (zie 2b).
2a. Links ruitje, emaillen tulp, tweede helft 16de eeuw (uit set met vogels, bloemen en architecturale elementen, collectie Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, sinds 1885 in bruikleen bij het Rijksmuseum, BK-CLXIII-D).
2b. Rechts Duif op tulpwijzer, schoorsteenkap in Gytsjerk, door takken vanaf de weg (foto 30.10.2025 Gerhild van Rooij).
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
