TE ZIEN IN… aflevering 391: De Flaaksrûpelers, stenen beeld van Fries kunstenaar Gosse Dam
MÛNEIN – Het ontstaan van het karakteristieke beeld de Flaaksrûpelers van Gosse Dam (Buitenpost, 7 juli 1950) is 22 februari in de Mounestien uitvoerig belicht. Het monument tegenover Dr. Kijlstraweg 62, eert de vlasverbouw, productie en fabrieksgebouwen van de voormalige N.V. Friesche Maatschappij van Vlasindustrie aan de Halligenweg in buurt Mûnein die tot 1948 onder Oentsjerk viel.
VLASINDUSTRIE EN LANDSCHAP
Op uitnodiging van oud-beheerster van Dorpshuis de Mounestien, Christina van der Naald, vertelde ondergetekende, Gerhild van Rooij, over het ‘dorpsbeeld’ De Flaaksrûpelers. De vlasfabriek, bijbehorende vlasverwerkingsindustrie en vlasverbouw bepaalden eind negentiende en ook in de twintigste eeuw een groot deel van de industriële ontwikkeling en bouwgeschiedenis van de vroegere buurt Mûnein en beïnvloedde het landschap. De vlasfabriek met vlasverbouwgronden lag aan de steeds kleiner geworden Mar of Swarte Broek, waarvan een deel de Swarte Broekpolder werd. Aan de Halligenweg herinneren de gerestaureerde vlaspijp, waterput, vlasbewerkingsmachine, palen, twee gevels met ingemetseld naamopschrift en de vorm van gebouwen van het Thomashuis aan de vlastijd, evenals vlasarbeidershuizen aan de Dokter Kijlstraweg.
KOMMISJE BYLDZJENDE KEUNST
De Leeuwarder Courant meldde 22 september 1987 onder ‘LC Cultureel’: “Kunstwerk Molenend over vlasrepelen. BERGUM – De kunstenaar Gosse Dam uit Oudwoude heeft een schetsontwerp gemaakt voor een kunstwerk voor Molenend. Het ontwerp laat een stenen beeld zien van anderhalve meter lang en een meter hoog dat het vlasrepelen in beeld brengt. Molenend heeft vroeger een belangrijke rol gespeeld in de teelt en verwerking van vlas. De kommisje Byldzjende Keunst van Tytsjerksteradiel moet het ontwerp nog beoordelen. Het kunstwerk zal f 25.000,- kosten en kan gerealiseerd worden in het kader van de gemeentelijke regeling voor dorpsverfraaiing.” De dorpsverfraaiing in Mûnein is de een na laatste van zeventien dorpen.
MAAKPROCES
Tijdens de lezing was te zien hoe in de steengroeve steen wordt gedolven en in blokken gehakt en vervoerd wordt. Is de Franse kalksteen gearriveerd dan wordt deze in het atelier opgesteld. De al of niet aangepaste schetsopdracht is goedgekeurd door de opdrachtgever de gemeente, vooraf is de locatie vastgesteld, het bedrag voor het beeld, de fundering en het plaatsen van het kunstwerk evenals de inrichting van de openbare ruimte rond het beeld. Het zware met de hand hakken en afwerken van het beeld blijft spannend. Steen is een natuurproduct en de beeldhouwer kan al hakkend op iets stuiten dat ingesloten is waardoor de vorm iets aangepast moet worden, dat hoort bij het vak. Gosse heeft de steen getransformeerd tot een cultureel erfgoed kunstwerk in abstract figuratieve stijl, passend bij de streekgeschiedenis van de Trynwâlden en Mûnein in het bijzonder.
ANDERS KIJKEN
Gastvrouw Wil (namens Dorpshuis De Mounestien) riep al halverwege uit dat ze nu heel anders naar het beeld keek met alle achtergronden over ontstaan, details, betekenis en keuzes voor de vormgeving en stijl. Ze benadrukt dat dit bekend had moeten zijn bij 75 jaar Molenend-Mûnein (1948-2023). De Flaaksrûpelers staat links op het plein. Piet Woudstra, secretaris Dorpsbelang Gytsjerk, merkte tijdens de Powerpoint op dat het beeld centraler beter uit zou komen. De Dr. Kijlstrawei en Jelte Binneswei met toegevoegde bloemstrook waarin de Kroningslinde voor de koning is ingebed en de hagen bij het voormalige schoolgebouw, waarin enige tijd een supermarkt was gevestigd, omsluiten met de beukenhaag bij het huis tegenover de Jelte Binneswei grotendeels het plein. Achter het beeld is haaks een bank geplaatst tegen een bloemperk. Bij de entree staat een oranje postbus, het beeld en de cultureel erfgoed klok vallen op dit plein in het dorp zonder kerk, vanaf de wegen minder op dan voorheen.
VERBEELDEN
De vlasrepelaars zijn in actie verbeeld. Op een metalen schildje op de uit rode bakstenen opgemetselde sokkel staat: “De Flaaksrûpelers (1990) | Dit byld fan Frânske kalkstien fan Gosse Dam út Aldwâld symbolisearret de groei en de ferwurking fan flaaks om 1900 hinne yn Mûnein.” Het beeld stond oorspronkelijk op een van witte stenen gemetselde, lagere minder lange sokkel op gras en is op 24 maart 1990 onthuld door Albert Sibma, toenmalig wethouder van Tytsjerksteradiel, en een getuige van de vlasverwerking in Mûnein, Pieter de Roos. Op de zijkant van het witte kunstwerk staat het monogram GD (Gosse Dam). In de lezing is getoond hoe later werk van de aan Academie Minerva in Groningen door Johan Sterenberg en Jentsje Popma opgeleide, succesvolle beeldhouwer Gosse Dam is af te leiden uit dit beeld.
FOTO’S:
1. De Flaaksrûpelers: sokkel van rode in plaats van witte stenen (foto Andrys Stienstra, 2018).
2. Gosse Dam. De Flaaksrûpelers. 24.3.1990 (Leeuwarder Courant 26.3.1990).
3. Idem, beeldbouwkundige details, midden: gestileerde repelkam onder bossen vlas.
4. Fabriekspijp N.V. Friesche Maatschappij van Vlasindustrie (foto Gerhild van Rooij).
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
