Tekst en foto’s van Gerhild van Rooij

De Trynwâlden
In de Trynwâlden liggen prachtige buitenplaatsen. Er staan inheemse bomen, heesters, planten en bloemen langs deze wegen en in de parken, er zijn onder meer historische hakbosjes waardoor vaak gewandeld wordt, statige lanen vanwaar je op het weidse boerenland kijkt, sprookjesachtige toegangswegen die door een corridor van bomen omzoomd worden, in de uitgestrekte landschapsparktuinen brengen stinzenplanten kleur, eilanden met rododendrons lijken tijdens de bloei uit bloemenwolken te bestaan. Het is prachtig om hier over de paden te wandelen en van de natuur genieten. Die natuur is hier allemaal aangelegd en moet worden onderhouden.

Water
In het coulisselandschap van de Trynwâlden liggen ook nog boerensloten met waterplanten als dotters of kattenstaarten, er zijn vaarten omzoomd door rietkragen waarin riet- en watervogels een onderkomen vinden, er liggen wilde bloemenweiden en –bermen waarboven insecten af en aanvliegen, en natuurlijk zijn er de vergezichten op natte graslanden waarin de lucht weerspiegelt en de oevers van meren met uitzicht op het water waarin vissen wegschieten en waarboven bijvoorbeeld eenden, en ganzen klapwiekend aan -of afvliegen. Grote delen van die verschillende landschappen in de Trynwâlden zijn beschermde natuurgebieden.

Uitzichtheuvel
Het poldergebied waarin de uitzichtheuvel bij Gytsjerk is gelegen, valt daar ook onder en wordt beheerd door It Fryske Gea. Vanaf die uitzichtheuvel is er een prachtig vergezicht over de polder. Het is alsof dat natuurgebied er tijdloos bij ligt en er altijd al zo uitzag en ‘vanzelf’ zo zal blijven. Dat ligt anders, alle beschermde natuurgebieden, waaronder dit wonderschone gebied, hebben bescherming, beheer en onderhoud nodig.

Geschenk
Dat je er hier in alle rust naar kunt kijken vanuit een veilige plek en in bepaalde tijden van het jaar mag vertoeven en wandelen, is een geschenk. Door op zulke plekken te zijn, wordt de verbondenheid met land, water, lucht, flora en fauna voelbaar. Dat dit kan is niet vanzelfsprekend en het kan alleen zo blijven omdat de waarde van dit natuurgebied erkend is. Landschappen veranderen meestal uit economisch oogpunt. Land dat bebouwd wordt, krijgt een andere bestemming dan het oorspronkelijke ‘woeste of wilde, nog onontgonnen land’. Daarnaast is er land met een agrarische bestemming of bos dat voor een deel weer is veranderd in ‘natuurgebied’.

Landschap
Bij het in cultuur brengen van land ontkomen ook de oorspronkelijke waterlopen niet aan ingrijpende veranderingen. Op de ene plaats worden deze ingedamd op de andere worden wijken en nieuwe vaarten of kanalen gegraven of verder uitgediept. Oude meanderende rivierlopen veranderen, grote gebieden worden ontwaterd en omringd door dijken en ergens anders worden meren en strandjes aangelegd voor recreatie. En de nieuwe natuurgebieden die worden aangelegd verbinden vaak verschillende ‘oudere’ natuurgebieden met elkaar.

Voortdurend veranderend
Het landschap lijkt met al die veranderingen wel een nooit voltooid kunstwerk. Landschappen laten zich nooit zomaar indammen of kaderen. Het land leeft en verandert al naar gelang de omstandigheden. Wel kunnen er voorwaarden geschapen worden waarmee een bepaald, gewenst landschap in stand gehouden kan worden. Zonder die voorwaarden te waarborgen zouden veel van de nu op bepaalde plaatsen gewenste soorten landschappen niet kunnen floreren. Het natte poldergebied waarin de uitzichtheuvel ligt is daarvan een voorbeeld. It Fryske Gea beheert dit natuurgebied.

Getijden
Op die uitzichtheuvel liggen een aantal doorgesneden keien die hun kern blootleggen die we anders niet zien omdat die verborgen liggen onder een ruwe buitenzijde. De stenen horen bij deze plek is te lezen op het informatiebord met de tekst: “U bevindt zich hier op de rand van het zand-kei-leem plateau van N.Nederland. Deze Scandinavische zwerfstenen zijn verzameld uit de keileem van de ringsloot om deze heuvel.” Tot diep in Friesland hadden de getijden vrij spel. Die waterstromen en getijden veranderden door het ingrijpen van de mens, die de natuur, het land en het water, naar haar hand wilde zetten.

Rolstenen
Door het water te leiden, om te leiden, af te snijden of op een andere manier te beteugelen, werd het wonen veiliger, leverde het land meer op en hadden oogsten minder te lijden van overstroming of van verzilting van de grond. Via de nog onbeteugelde waterstromen rolden ooit keien voort. Deze rolstenen of zwerfstenen maakten deel uit van noordelijker gelegen gebergte waaruit de stenen losbraken, voortdenderden en via stromen werden meegevoerd naar lager gelegen land. Zo is de verzameling zwerfstenen die nu op de uitzichtheuvel ligt, naar dit gebied in de Trynwâlden gerold. Die oude stenen verbinden geografisch gezien landen en liggen hier als natuurlijk en archeologisch erfgoed. Onder elke steen is een naamplaatje gemonteerd met daarop de naam van de kei of steen. Zo liggen er bijvoorbeeld Portieren,  Filips- en Salagranieten, die allemaal andere kleuren hebben.

Uitzichtheuvel
Het landschap onder de uitzichtheuvel oogt als een natuurlijk landschap maar is grotendeels een cultuurlandschap, om de natuur hier te behouden. De waterpartijen flonkeren in de zon, het land ziet er altijd weer anders uit. Er kan stilte zijn en het volgende moment kunnen er vogels af en aan vliegen of door het water glijden. Het is een gebied om te fourageren. Wie over dit natuurgebied uitkijkt, ziet hoe aan de horizon de skyline van Leeuwarden zich aftekent met als hoogste gebouwen geometrische kantoorpanden. Bij nacht en avond licht de Friese hoofdstad nu altijd op, echt donker is de nacht nooit meer. Eeuwenlang torenden kerkspitsen hoog boven de horizon en de kruinen van eeuwenoude bomen, waarvoor toen nog ruimte was om uit te groeien. De lantarens waren minder talrijk en het licht minder krachtig dan nu met onze elektrische verlichting. Wegen waren eeuwen onverlicht, maar zijn nu lichtsnoeren die meer of minder schitteren.

Stichting Op Toutenburg
Op het informatiebord bij de heuvel vanwaar je alle kanten op kunt kijken, staat: “De uitzichtheuvel van “It Fryske Gea” is mogelijk gemaakt door een schenking van de stichting “Op Toutenburg” te Tytsjerk, november 1994”. De stichting is in 1892 testamentair opgericht uit de erfenis van Age Looxma Ypeij. In 1828 trouwde Nicolaas Ypeij (1794-1869) met Baudina Looxma. Na het overlijden van Age Binses Looxma III, de vader van Baudina, bewoonde het echtpaar vanaf 1843 buitenplaats Vijversburg in Tytsjerk. De Looxmaweg eert nog de familie. In 1855 kocht Dr. Nicolaas Ypey de buitenplaats Toutenburg om die daarna af te breken. Het park rond Vijversburg staat ook bekend als Bos van Ypey. Vijversburg bestaat nog altijd en sinds 1892 is het ondergebracht in de Stichting Op Toutenburg. De naam verwijst naar Stadhouder Georg Schenk van Toutenburg die in 1528 een buitenverblijf liet bouwen op de plaats waar nu twintig woningen van de stichting staan.

Gerhild van Rooij, Curator Galerie Bloemrijk Vertrouwen

Foto’s:
1. Dalaportieren uit de Keileem van de ringsloot om de heuvel
2. Vier Scandinavische zwerfstenen, o.a. Filips- en Salagraniet
3. Uitzicht naar Leeuwarden vanaf uitzichtheuvel, Gytsjerk