HARKEMA – Noardburgum was vroeger het buurtschap Bergumerheide onder Bergum in Tytsjerksteradiel. Er stonden plaggen-heidehutjes of spitketen. Die vond je ook rond Harkema waar openluchtmuseum De Spitkeet ligt. Tijdens de Nationale Museumweek van 19 t/m 25 april kan het museum voor het tweede jaar op rij daar alleen online acties verbinden, zie www.spitkeet.nl.

Gerhild van Rooij

JAN JAAP ROOS

De vroegere heide is steeds verder teruggedrongen. Voor op de omslag van de Heidepraet, de dorpskrant van Noardburgum, staat nog altijd een plaggenhutje. Ontwerper Jan Jaap Roos  koos het als embleem voor de Heidepraet. Hoe klein ook, de tekening over de grote foto’s en naast de titel valt op. Het hutje is opgetrokken uit palen en heideplaggen, vandaar de naam plaggen- of heidehutjes. Deze hutjes heten ook wel spitkeet, de bewoners en bouwers van deze hutten moesten de heideplaggen uit de grond spitten en voor het neerzetten van de hutten de grond egaliseren.

SPITKEET

Een enkele nagebouwde spitkeet is een educatief museumstuk. In het openluchtmuseum en Themapark de Spitkeet in Harkema is er een te zien, van binnen en buiten. Op deze nagebouwde Spitkeet (nummer 34 in het park) hangt een tekstbord met de volgende tekst:

Spit keet
boud Jaar de Frisiana yn 1963
troch de bruorren K. en H. LAmd
neffens de spitkeet
fan Tsjerk Veen ôfbrutsen 1920
hjir opboud yn 1964
_________________
de heide mei net plukt wurde
sparje de beplanting”

Openluchtmuseum  en Themapark de Spitkeet is in deze periode een van de vele musea die voor onbepaalde tijd gesloten zijn, dus een bezoek is nog toekomstmuziek. De heidebewoners woonden en leefden in een heidehutje en later in een klein heidehuisje. In het 4 hectare grote park staat ook een heidehuisje. Het park laat zien onder welke omstandigheden de bewoners van de Friese en Groningse in de periode 1850-1950 heide woonden en leefden. Rond 1950 verdwenen de heidehutjes al gauw uit beeld en waren de meeste vervangen door heidehuisjes.

Ten opzichte van de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw zijn halverwege de twintigste eeuw de woonomstandigheden enorm veranderd, ook voor anderen dan de heidebewoners. Die verandering is al begin twintigste eeuw ingezet, maar pas halverwege die eeuw verdwenen in enkele decennia de laatste heidehutjes. De pentekening van schilder en tekenaar Eldering herinnert de lezers van de Heidepraet aan de tijd dat die hutjes nog op de heide stonden, zoals de voormalige heide rond Burgum.

In vroeger eeuwen waren er nog geen sociale voorzieningen. Wonen onder, vanuit de 21^ste eeuw gezien, primitieve omstandigheden was vaak de enige keuze voor gezinnen die geen vast werk hadden. De heidehutjes waren net als veel andere huisjes en huizen nog niet aangesloten op een elektriciteitsnet, zoals wij nu gewoon vinden. De hutjes en huizen hadden eeuwenlang geen stromend water, vast closet of douche en ook geen aansluiting op een riool. Zulke woonomstandigheden  vind je niet meer in ons land, of onze gemeente, maar nog wel  in andere gebieden in de wereld.

JHR. MR. JULIUS MATTIJS VAN BEYMA

Er kwamen in de twintigste eeuw kleine geciviliseerde woningen voor die hutjes in de plaats, de zogenaamde heidehuisjes. Stromend betrouwbaar water voor eigen gebruik binnenshuis was een eeuw geleden geen vanzelfsprekende voorziening. Die aansluiting op betrouwbare water vond gefaseerd plaats. Het Intercommunale Watergebied Gemeente Leeuwarden en omgeving, kortweg IWGL werd in 1925 opgericht als leidingwatervoorziening voor De Friese hoofdstad Leeuwarden en omgeving, waaronder de toenmalige Burgerheide, nu het dorp Noardburgum.

ALGEMEEN BELANG

De stad gaf haar eigen waterbedrijf op om een streekwaterleidingbedrijf op te richten. Dit is uniek binnen de geschiedenis van de Nederlandse drinkwatervoorziening. Toenmalig burgemeester Jhr. Mr. Julius Matthijs van Beyma en de wethouders van de Friese hoofdstad dienden daarmee het belang van andere gemeenten die gezamenlijk een groter gebied van Friesland besloegen.

REGEN- OF OPPERVLAKTEWATER

Nog geen eeuw geleden moesten de heidzjers en dorpelingen zelf voor water zorgen. Ze konden regenwater opvangen of oppervlaktewater halen. Ze moesten soms hele einden af leggen met  emmers water om onder primitieve omstandigheden en met sobere ingrediënten te koken of de was te doen. Het water moest dan wel nog in een ketel gekookt worden. Anderen deden de was ook wel aan de waterkant van grachten, meren of ander water. Hun behoeften deden ze al of niet overdekt buiten. Herenboeren en bewoners van stadspaleizen hadden soms een waterput of bron en konden voor eigen gebruik water oppompen, en er waren hier en daar dorpspompen.

BETROUWBAAR WATER

Nu heeft ieder huis een bedrijf met meerdere watertappunten, een toilet en douche en of bad. Nog geen eeuw geleden, in 1922, hadden de steden Leeuwarden, Sneek en Heerenveen al waterleidingen met betrouwbare watervoorziening, maar die gebieden waren uitzonderingen. De heidebewoners boven Burgum en alle anderen inwoners in Tytsjerksteradiel beschikten, evenals inwoners in andere gemeenten, toen alleen nog maar over regenwater, open water of waterputten. De 9 gemeenten die het streekwaterleidingbedrijf IWGL oprichtten, wilden de noordelijke helft van het vasteland van Friesland ook toegang geven tot betrouwbaar water. Noardburgum lag in dit gebied.

IWGL

In 1931 wees het college van gedeputeerde staten heel Friesland als gebied voor watervoorziening aan de IWGL toe, met uitzondering van de voorzieningsgebieden van de gemeente Sneek en de N.V. De Heerenveensche Waterleiding. Geleidelijk werden steeds meer Friese gemeenten aandeelhouder van de IWGL. Eind 1954 werd De Heerenveensche Waterleiding overgenomen, waarna gemeente Sneek in 1960 een overeenkomst aanging met IWGL tot inkoop van waterengros en haar eigen pompstation liquideerde. Het belangrijkste pompstation stond en staat nog in het voormalige heidegebied, dat vroeger bekend stond onder de naam Bergumerheide, of kortweg de Burgerheide.

HANEGRAAFFLAAN

Het waterwingebied in het dorp Noardburgum is tegelijk een natuurgebied. De directeuren van de IWGL genoten veel aanzien. Ingenieur Willem Hanegraaff, directeur Rijksbureau voor Drinkwatervoorziening en directeur Gemeentewerken Deventer, was van 1922 tot 1934 directeur van dit Intercommunale Waterleiding Gebied Leeuwarden. Op 26 december 1934 is deze naamgever van de Hanegraafflaan in Noardburgum overleden. Zijn opvolger was Jhr. E.C. Storm van ’s Gravesande.

1958

Nu staan er comfortabele huizen in Noardburgum en is er gecultiveerde natuur als recreatiegebied, zonder hutjes, rond het pompstation Jhr. E.C. Storm van ’s Gravesande van Vitens. Dit grootste pompstation van Friesland zorgt nog altijd dat we helder betrouwbaar water uit de kraan tappen, een enorme ommekeer vanaf 1922. Toen in 1958 de Intercommunale Waterleiding Gemeente Leeuwarden de 100.000^ste aansluiting vierde op het waterleidingnet kreeg de Friese beeldend kunstenaar Chris Fokma de opdracht om een kunstwerk te maken voor het pompstation. De sculptuur bestaat uit de aaneengesloten hoofdletters IWGL en is bovenop een gevel van het pompstation geplaatst.

AUTEUR, NOTEN, FOTO’S, BRONNEN, TIP:

TEKST: Gerhild van Rooij, Curator Galerie Bloemrijk Vertrouwen, Aldtsjerk.
BRONNEN: in de tekst en HCL.nl (Stadsgeschiedenis 1945-1961 watervoorziening); t-diel.nl; spitkeet.nl; Gerhild van Rooij. ‘Naam IWGL pompstation, heide 9’. Heidepraet, nr. 374 december 2016 pp. 6-7.
FOTO’S: spitkeet in openluchtmuseum en themapark De spitkeet in Harkema.
Heidehutje op Heidepraet, Embleemtekening J. Eldring, ontwerp JanJaap Roos.
TIP: www.despitkeet.nl

Van 19 tot en met 25 april is de Nationale Museumweek. In deze week staat een gouden pronkstuk centraal. De Spitkeet heeft gekozen voor het raadsel rond de bijzondere grafsteen van Jacoba Brandlij. Zie het kopje ‘Evenementen’.