Wyns verbeeld door David van Kampen
WYNS – In Wyns staat op het schoolpleintje bij de Sint-Vitus kerk een bijzonder monument voor Wyns. David van Kampen verbeeldt op vier zuilzijden de dorpsgeschiedenis uit vanaf 500 tot 1979, het jaar waarin het kunstwerk is geplaatst. Als in een stripverhaal ontvouwen zich in dit beeld van Belgisch hardsteen, landschappelijke, technische en maatschappelijke ontwikkelingen. Te zien in… Nr. 80
WYNS – In Wyns staat op het schoolpleintje bij de Sint-Vitus kerk een bijzonder monument voor Wyns. David van Kampen verbeeldt op vier zuilzijden de dorpsgeschiedenis uit vanaf 500 tot 1979, het jaar waarin het kunstwerk is geplaatst. Als in een stripverhaal ontvouwen zich in dit beeld van Belgisch hardsteen, landschappelijke, technische en maatschappelijke ontwikkelingen. Te zien in… Nr. 80
Voor Corien van der Linden die naar de betekenis van dit beeld vroeg.
Wijns I Weningi 500-1000
Wijns is één van de oudste dorpen van de voormalige grietenij en huidige gemeente Tytsjerksteradiel. De historie gaat vermoedelijk terug tot omstreeks het jaar 500, het jaar waarmee de verbeelding van David van Kampen begint. En dat als titel Weningi 500-1000 kreeg. De naam van het dorp wordt voor het eerst vermeld in het jaar 949 in het register van abt Hadamar van het klooster Fulda in Duitsland. Wijns werd toen Weningi genoemd en was zoals bovenin de voorstelling I Weningi 500-1000 te zien is een terpdorpje omringd door grasland in een waterlandschap.
Grond, dieren, geloof
Op voorstelling zijn wat beesten te zien waaronder een os en de mens die de grond bewerkt met de hak. Een geabstraheerd schip van de Vikingen staat symbool voor de verovering en het bevaren van de zeeën. Water had in deze eeuwen veel meer vrij spel dan nu. Boeren moesten bij storm en hoogwater het vee in veiligheid brengen en daarbij spartelt hier een koe tegen. Wyns had nog geen kerk. Een profeet roept de goden aan en een vrouw legt haar kind bij het kruis. Is dit een symbool voor de strijd in die eeuwen tussen christenen en heidenen?
Handel
Van Kampen is er in geslaagd om de ontwikkelingen in de eeuwen zo weer te geven dat de mens, het land en het wilde of gekanaliseerde water als geheel zijn geportretteerd. Bij afbeelding I is onder in het beeld te zien hoe arenden vis vangen en hoe de golven diep in het nog onbeschermde achterland dringen. Er varen schepen met vierkante en driehoekige zeilen, ze brengen oorlog en kennis. Er ontstaat handel en linksonder is te zien hoe men nog in natura betaalt en bijvoorbeeld een haan ruilt voor een goed stuk gereedschap. Het individu wil overleven en maakt een vuist tegen het watergeweld. De kenmerkende markante figuren aan alle vier de zijden van de zuil, zijn ook terug te vinden in schilderijen en reeksen kartonreliëfs, van de kunstenaar. Ze staan vaak gebogen en lijken met enkele streken weergegeven.
Sint Vituskerk in Wyns
Het beeld is een ode aan de geschiedenis van Wyns en staat tegenover het gerenoveerde kerkje uit ongeveer 1200. Daar vinden nu kerkdiensten, voorstellingen, tentoonstellingen en trouwerijen voor de burgerlijke stand plaats, maar in de tijd dat Wijns een belangrijke plaats was en wel als hoofdplaats van Oostergo werd gezien, vonden hier belangrijke bestuurlijke beslissingen plaats en de rechtspraak. De boerengemeenschappen die in het Friese noorden zijn ontstaan hebben goed vee en land en ‘mijn en dijn’.
1224 Wynyma Wikeren
De gezamenlijke bestuurders / rechters kwamen bijeen in de Wynzer kerk. In 1224 vergaderden zes grietmannen om het bestuursreglement vast te stellen voor het als nieuw land in gebruik te nemen zuidelijke deel van de al dichtgeslibde Middelzee. Een deel van dit reglement is getiteld Wynyma Wilkeren, de keuren van Wyns. Iedere grietman had er een afschrift van en het origineel lag in het Klooster Bethlehem of Bartlehiem onder Oudkerk aan de Dokkumer Ee. Het in ca. 1163 vanuit Klooster Mariëngaarde gestichte nonnenklooster Bethlehem of priorij van premonstratenzer vrouwen in Bartlehiem is na 1580 afgebroken. Wel zijn er bij opgravingen sporen en voorwerpen gevonden.
II 1250 Wineze
In de tweede voorstelling getiteld 1250 Wineze is te zien dat er recht gesproken moet worden. Het grote zwaard diagonaal door de voorstelling verbeeldt dit prachtig. In het midden van dit paneel is te zien dat grietmannen rechtspreken: naast het zwaard is de galg afgebeeld die gebruikt wordt voor zware vergrijpen. In het midden is afgebeeld welke hoge status de grietman had in die periode, er wordt onderdanig en bang betaald wat hij vraagt of misschien wel overvraagt. Zijn gezag hoorde bij die tijd. Op dit tweede paneel is ook te zien hoe schepen uit het achterland over de toenmalige Middelsee en zijtakken langs de eilanden naar vreemde landen voeren met goederen en ook geld.
Informatie op de boom
Vanaf de Dokkumer Ee gezien hangen achter de zuil van David van Kampen op de stam van de boom twee bladen met informatie, een Friese versie en een Nederlandse. Op de informatiebladen staat dat de geschiedenis schriftelijk wordt vastgelegd. ‘We zullen er nog van horen..’ Op het tweede paneel staat naast de kling van het zwaard onderaan een weegschaal zoals Vrouwe Justitia ook draagt als symbool voor goed en kwaad of het recht afwegen. De sleutels van de toenmalige rechtbank in Wyns werden bewaard in het al genoemde klooster van Bartlehiem (Bethlehem) verderop aan de Dockumer Ee.
III 1400-1979
Op het derde paneel is te zien hoe de natuur, de vrije loop van het water, met eb en vloed en het eigenzinnige getemd wordt. De kunstenaar heeft hier de dijkwerkers en dijkgravers die aan land en dijken en wegen werken naast elkaar afgebeeld. Het is een immens werk geweest, om die wegen en de zeedijk met een schep aan te leggen en met emmers grond of water te verplaatsen en palen en stenen te sjouwen en plaatsen om dit allemaal mogelijk te maken. De ontsluiting van nederzettingen via water en wegen en dijken en de bescherming van land, oogsten, goederen, mensen en de verworven rechten zijn allemaal onderdeel van het verhaal op de zuil in Wyns.
Inzicht
Van Kampen maakt de geschiedenis zichtbaar en toegankelijk voor de jongsten. Alle figuren, voorwerpen, dieren en landschappen op deze zuil vertellen een historisch verhaal over hoe het landschap en de ‘vooruitgang’ tot stand gekomen zijn en de basis vormen voor de inrichting van de infrastructuur, het landschap en het leven nu. Hoeveel inspanning dit heeft gekost en wat een grote verandering het oude handwerk heeft bewerkstelligd is bijna niet voor te stellen. De kunstenaar laat in deze beeldende geschiedschrijving zien hoe belangrijk plannen maken en uitvoeren geweest zijn om een comfortabeler leven te creëren voor de inwoners van Wijns en omgeving.
Middelsee en land
De Dokkumer Ee wordt in de op het derde paneel verbeeldde periode een brede rivier die het water, door molens uit de polder gepompt, en afvoert naar zee. De Middelsee is land geworden en de vuurtoren wijst het gevaar aan. Maar, er is meer. In het midden is te zien dat er molenaars aan het werk zijn en dat de veeveredeling al belangrijk is voor de boeren. De techniek vervangt het zeil. Vanuit Wyns vervoert de boer zijn melk nog met de boot naar de boterfabriek. Niet alles is vervangen door techniek het jaagpad wordt nog lang voor het jagen gebruikt. Helemaal onder aan het paneel is te zien dat niet alleen jager en paard een schip trekken maar dat er man- of vaker nog vrouwskracht voor gebruikt wordt. De afgebeelde mensen in het trekzeel, slepen de trekschuiten van Dokkum naar Leeuwarden over Wyns. Het waren harde tijden.
IV Wyns 1979
Op paneel IV is te zien dat in 1979 de dijken verhoogd zijn en de grote sluizen het water in Friesland beheersen. De molens zijn pompen geworden. De ruilverkaveling deelt het land anders in, waterschappen en milieubeheer moeten waken voor de veiligheid. In het luchtruim vliegen straaljagers en er hangen satellieten. Een waterstofbom en olieplatform in zee horen bij deze tijdsperiode en op de zeeën varen kustvaarders, mammoettankers en vindt energietransport plaats. De wereld is veranderd en zal blijven veranderen.
Dokkumer Ee
Op het middendeel wordt de Dokkumer Ee uitgebaggerd en staat de ligboxstal afgebeeld. De koe is verbonden met een melkleiding en tank. De melkauto rijdt over de weg naar de fabriek, de economie lijkt te versnellen. Wyns blijft in de hectiek een rustig dorp aan de Dokkumer Ee met recreatieschepen, beroepsvaart en de laatste melkvaarders over de Ee. In het tijdperk van de techniek na 1979 volgt de digitale revolutie maar zijn er nog altijd kleinschalige en grotere culturele activiteiten. Vanuit de speeltuin en het terras aan het water is er nog steeds een prachtig uitzicht op land en water en De Oerset verbindt hier op gezette tijden nog de oevers van de Ee als ideaal startpunt voor fiets- of wandelroutes door dit mooie Friese land.
Gerhild van Rooij, Curator Galerie Bloemrijk Vertrouwen in Aldtsjerk
cultuurrubriek Te zien in… nr. 80 voor Corien van der Linden
Foto’s
1. Gerhid van Rooij Detail zijde I Zuil Wyns, David van Kampen
2. Annelies Buurman Zijde II en III Zuil Wyns op plein, zicht op de Ee
3. Gerhid van Rooij Zijde IV Zuil Wyns 1979, David van Kampen
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
