TE ZIEN IN…. Aflevering 389: Fraaie bundel De Trynwâldster kerken, Jan van der Zwaag
TRYNWÂLDEN – De Trynwâlden staan onder meer bekend om de bijzondere goed behouden oude kerken in de tussen de prachtige landschappen gelegen Trynwâldster dorpen, waarvan bij een deel de dorpskern is verlegd. Jan van der Zwaag beschreef er zes in de fraai geïllustreerde en informatieve bundel ‘De Trynwâldster kerken. Een beschrijving van alle monumentale kerken in de Trynwâlden’.
DE TRYNWÂLDEN, PASTORAAL, GEOLOGISH EN GEOGRAFISCH
De uitgever van ‘De Trynwâldster kerken’ is de Protestantse Gemeente Trynwâlden (PGT), een gemeente van de Protestantse Kerk Nederland (PKN). De bundel uit 2009 is ruim een jaar geleden herdrukt met actuele toevoegingen en kwam tot stand na de fusie in 2008 van de Hervormde Gemeente Oenkerk c.a., de Gereformeerde Kerk Oenkerk en de Hervormde Gemeente Oudkerk-Roodkerk tot Protestante Gemeente Trynwâlden. De gemeente omvat Gytsjerk, Oentsjerk, Aldtsjerk, Readtsjerk, Mûnein, Wyns en omliggende buitengebieden, het gebied dat volgens de PGT vanouds bekend is als de Trynwâlden. Geologisch vallen de in het boek genoemde dorpen Ryptsjerk en Tytsjerk (Vijversburg) onder de Trynwâlden en is Wyns, dat niet op (woud-)zandgrond ligt maar op kleigrond, geologisch een buitenbeetje dat landschappelijk niet tot de Trynwâlden wordt gerekend. De PGT is pastoraal ingedeeld in drie ‘secties’: Gytsjerk, Oentsjerk en Aldtsjerk met Readtsjerk, Wyns en Mûnein met zes kerken.
ZES TRYNWÂLDSTER KERKEN, HUN ORGELS, KLOKKEN ROUWBORDEN EN MEER
Van der Zwaag belicht de zes Trynwâldster PGT-kerken met hun orgels, klokken, rouwborden en meer. De Pauluskerk in Aldtsjerk als oudste kerk in dit gebied, ’t Readtsjerkje (Roodkerkje) in Readtsjerk dat geologisch en kerkelijk tot de Trynwâlden hoort, maar als enige in de gemeente Dantumadiel ligt in plaats van in Tytsjerksteradiel en dat net als de Vituskerk in Wyns een culturele bestemming heeft met nog enkele diensten per jaar, de Ontmoetingskerk in het centrum van Oentsjerk en de Mariakerk bij de vroegere dorpskern, nu aan het uiteinde van het dorp, de Martinuskerk te Gytsjerk ook buiten, op de plaats van de vroegere dorpskern bij de Gytsjerksterhoeke en tot slot de Vituskerk te Wyns. Alle zes kerkgebouwen zijn cultuurhistorisch de moeite waard vanwege het exterieur, interieur omliggend hof en grond en de bijbehorende verhalen, anekdotes en geschiedenis. Van der Zwaag schrijft alsof hij rondleidt en begint telkens met de geschiedenis van de bouw, en soms ingrijpende restauraties, waarna hij vertelt over ambachtelijke en bouwkundige details in stenen muren, nissen, ramen, torens en klokken die de geschiedenis weerspiegelen, met ook oorlogen en rampen. Binnen wijst hij op historische of vervangen plafonds, verlichting, preekstoelen, doophekken en vroegere indelingen zoals vrouwen en mannenbanken, banken achterin voor boeren en aan het patriciaat toebehorende herenbanken en rouwborden waarvan de opschriften vermeld worden evenals van bepaalde sarcofaagdeksels, zerken en na de Tweede Wereldoorlog vervangen torenklokken.
WEG
Nu de bomen en struiken niet vol in het groen staan zijn tijdens de voorjaarsvakantie de kerken extra goed te zien. Onderweg op de traditionele, elektrisch fiets, fat bike of motor en te voet, te paard of suppend, roeiend, kanoënd en vanuit bussen of andere gemotoriseerde vaar- of voertuigen vallen de contouren, kerkenspitsen en torens al van ver op in samenhang met de vaak landelijke omgeving. In de winter worden de kerken vaak extra bezocht rond de feestdagen, overgekomen familie en vrienden zijn gasten bij Kerstnacht-uitvoeringen en diensten die kerkelijke en niet kerkelijke kerkgangers verenigen. Iepen Tsjerkedagen en it Tsjerkepaad (stichting Alde Fryske Tsjerken) trekken extra bezoek, evenals orgel- en andere concerten of presentaties als lezingen en exposities, die mede de oude kerken in ere houden.
VERANTWOORDING
In het colofon staan de uitgever, Protestante Gemeente Trynwâlden, auteur Jan van der Zwaag en de druk door Rekladruk, (zonder oplage). De opmaak en illustraties zijn daarin niet genoemd, evenmin de auteur(s) van het voorwoord, Wim-Jan Dijk (mei 2009) en Sjolle Wieringa (juni 2024) namens het College van Kerkrentmeesters. Dijk noemt wel de oude en nieuwe foto’s van Jan van der Zwaag als illustratie. In plaats van een literatuur- of bronnenlijst zijn bij de historische illustratie de bronnen vermeld. In de editie uit 2024 staan naast aanvullingen enkele na 2009 genomen foto’s. Het geheel is informatief en fraai vormgegeven.
FOTO’S:
1. ‘De Trynwâldster kerken. Een beschrijving van alle monumentale kerken in de Trynwâlden’, Jan van der Zwaag (detail), 2024. Boekillustratie Roodkerkje met zerk naast de deur, tekening A. Martin (RCE, bij Rijksmonument nr.11696, origineel in Het Friesch Museum, Leeuwarden).
2. Boekillustratie: Het dorp Oudkerk of Aldtsjerk in 1747 getekend door P. Portier (archief Jan van der Zwaag).
3. Boekillustratie: Mariakerk in open landschap, Oentsjerk, april 2009 (foto Jan van der Zwaag.)
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
