TE ZIEN IN… Aflevering 157: Poolstijlzonnewijzer in Armillosfeer bij dBieb in Gytsjerk
GYTSJERK – In het pand Simke Kloostermanstrjitte 6 zijn dBieb en dorpshuis de Bân gevestigd. Rechts van de entree, achter de fietsenstandaards en de haag staat een Armillosfeer zonnewijzer die bestaat uit drie in elkaar gemonteerde hoepels en een stijl, die als wijzer fungeert. De zonnewijzer rust op een sokkel van negen opeen gemetselde baksteenlagen.
GYTSJERK – In het pand Simke Kloostermanstrjitte 6 zijn dBieb en dorpshuis de Bân gevestigd. Rechts van de entree, achter de fietsenstandaards en de haag staat een Armillosfeer zonnewijzer die bestaat uit drie in elkaar gemonteerde hoepels en een stijl, die als wijzer fungeert. De zonnewijzer rust op een sokkel van negen opeen gemetselde baksteenlagen.
Gerhild van Rooij
HOEPELSFEER ZONNEWIJZER
Op de aan alle zijden twee gestrekte bakstenen brede sokkel ligt een overstekende tegelvorm, waarop met vier bouten een kleine ronde metalen plaat is bevestigd. Daarop zijn in Andreaskruisvorm vier metalen platte banden te zien die in het midden ineengedraaid zijn en met een bout aan de buitenste verticale hoepel van de zonnewijzer zijn verbonden. In de buitenhoepel is een binnenhoepel gemonteerd, samen vormen ze een symbolische bol. De derde hoepel vormt diagonaal de middellijn in die bol. De populaire naam voor dit type zonnewijzer is hoepelzonnewijzer, naar de hoepelsfeer, die armilairsfeer of armillosfeer wordt genoemd. Armillosfeer verwijst naar de hemelbol die vroeger werd gebruikt als navigatie-instrument. De wijzer of stijl wijst met behulp van de zon, via schaduw de tijd aan, vandaar zonnewijzer.
PIJL ALS STIJL
In de verticale binnenhoepel is in de buitenhoepel verankerd. In de binnenhoepel is de poolstijl, -stift of -as geplaatst, kortweg stijl, stift of as. De stijl heeft een pijlvorm en is samen met de binnenste hoepel boven en onder in een diagonale stand met een bout verankerd in de buitenste hoepel. De stijl of pijl steekt met de punt boven de buitenste hoepel uit en met de veer (het uiteinde) onder de hoepel uit. De zonnewijzer is een equatoriale poolstijlzonnewijzer, waarbij de stijl het voorwerp is dat de schaduw geeft. Om het jaar rond de juiste tijd aan te geven, staat de stijl evenwijdig aan de aardas. De schaduw van de stijl valt op de schaal aan de binnenzijde van de derde hoepel die in het middenvlak van de buitenste hoepels is geplaatst en met vier bouten verbonden aan beide buitenste hoepels. De derde hoepel is vergelijkbaar met de equatoriale lijn die de aarde in een noordelijk en zuidelijk halfrond verdeelt, vandaar de naam equatoriale poolstijlzonnewijzer. De aarde tolt en draait in een etmaal om zijn eigen as of aardas. Waar het verlengde van die as door de hemelbol prikt staat de Poolster, de poolstijl staat altijd evenwijdig met de aardas.
POOLSTIJL OF POOLAS
De poolstijl in de zonnewijzer in Gytsjerk wijst zoals alle poolstijlen op het noordelijk halfrond naar het noorden naar de pool. De poolstijl staat in een hoek met het grondvlak die gelijk is aan onze breedtegraad. Doordat de aarde om haar as draait verandert de schaduw van een voorwerp voortdurend van richting. Als de schaduw naar het noorden wijst op het noordelijk halfrond is het hier precies middag. De zon staat dan in het zuiden in haar hoogste stand van die dag en precies boven de meridiaan. Op dat moment is het precies 12 uur in de lokale zonnetijd, zonder het verspringende uur van de zomertijd.
ZON IS MAATGEVEND
De tijd is nog altijd te zien op de tijdsschaal van de equatoriale of hoepelzonnewijzer in Gytsjerk. In de bruine binnenzijde van de hoepel staan uurlijnen en wanneer de schaduw van de stijl op een van die uren valt is dat uur het tijdstip. De zonnewijzer moet precies zo blijven staan om de tijdschaal af te kunnen lezen. Als cultureel erfgoed geeft de zonnewijzer een tijdsbeeld weer waarin de verbondenheid met het licht buiten zichtbaar is. De oude zonnewijzers, die als voorbeeld dienden, dateren uit de tijd dat de zon maatgevend was voor de tijdsaanduiding.
AUTEUR Gerhild van Rooij, cultuurpublicist uit Aldtsjerk.
FOTO’S: Gerhild van Rooij
1. Equatoriale Poolstijlzonnewijzer in Gytsjerk
2. Tijdschaal zonnewijzer op gazon voor de bibliotheek, Gytsjerk
3. Locatie gebouw dBieb en de Bân met zonnewijzer, Gytsjerk
LEESTIP:
Te zien in Burgum, ZONNEWIJZER OBSERVEUM (archiefkanaal30.nl)
Observeum Burgum, zonnewijzer uit 2011 – RTV NOF
Stuur je tip, video of foto's naar:
0511-441202 of nieuws@rtvnof.nl.
